Hoe onze ogen zich aanpassen aan verschillende lichtomstandigheden

In het kort: je ogen passen zich automatisch aan licht en donker aan. De iris maakt je pupil groter of kleiner, en in je netvlies nemen staafjes (voor zien bij weinig licht) en kegeltjes (voor kleuren en scherp zien bij daglicht) het werk over. Aanpassen aan fel licht gaat snel, binnen enkele seconden tot minuten. Aanpassen aan het donker duurt langer, meestal 20 tot 30 minuten.

Je ogen kunnen zich aanpassen aan enorme verschillen in licht. Niemand ziet in volledige duisternis, maar het is verbazingwekkend hoe weinig licht je nodig hebt om toch iets te zien. Dat aanpassen heet adaptatie. Iris, pupil en netvlies werken daarbij samen.

Hoe werkt adaptatie?

Hoe het oog zich aanpast aan lichtHeb je weleens met een camera gewerkt? Dan ken je het diafragma: een opening die groter of kleiner wordt om meer of minder licht binnen te laten. Je oog werkt op een vergelijkbare manier. Lees meer over de onderdelen van het oog.

Iris en pupil

De iris geeft je oog zijn kleur, maar bevat ook kleine spiertjes. De ene spier maakt de pupil kleiner, de andere maakt hem groter. Bij weinig licht wordt je pupil groter, zodat er meer licht binnenkomt. Bij fel licht wordt hij kleiner. Lees meer over waarom je pupillen groter of kleiner worden.

Staafjes en kegeltjes

Het licht valt door de pupil op het netvlies, achterin het oog. Daar zitten lichtgevoelige cellen, fotoreceptoren, van twee soorten:

Staafjes Kegeltjes
Aantal Ongeveer 120 miljoen per oog Ongeveer 6 miljoen per oog
Werken bij Weinig licht (nachtzicht) Veel licht (dagzicht)
Kleuren zien Nee, alleen grijstinten Ja
Scherpte Laag Hoog, vooral in de macula

Afhankelijk van hoeveel licht er is, nemen de staafjes of de kegeltjes het meeste werk voor hun rekening.

Hoe passen je ogen zich aan het donker aan?

Doe je het licht uit, dan zie je eerst bijna niets. Pas na een tijdje zie je steeds meer. Dat komt door de staafjes. Zij gebruiken een lichtgevoelig pigment, rodopsine, dat in fel licht wordt “gebleekt”. In het donker maken de staafjes het weer aan, en dat kost tijd. Ondertussen worden je pupillen zo groot mogelijk.

Dit heet donkeradaptatie. Na ongeveer tien minuten zie je al een stuk beter, en na 20 tot 30 minuten zijn je ogen grotendeels aangepast. Voor rodopsine heb je vitamine A nodig. Lees of het klopt dat wortels je helpen zien in het donker.

Wist je dat? Rood licht verstoort de aanpassing aan het donker het minst. Daarom gebruiken sterrenkijkers vaak een zaklamp met rood licht.

Hoe passen je ogen zich aan fel licht aan?

Loop je na een film de bioscoop uit, de zon in? Dan knipper je even tegen het felle licht, maar na korte tijd zie je weer normaal. Je pupillen worden direct kleiner, en de kegeltjes nemen het werk van de staafjes over. Dit heet lichtadaptatie, en het gaat veel sneller dan donkeradaptatie: meestal binnen enkele seconden tot een paar minuten.

Licht en donker als je ouder wordt

Met de leeftijd worden je pupillen kleiner en wordt je ooglens minder helder. Daardoor heb je meer licht nodig om goed te zien, duurt het langer voordat je ogen aan het donker gewend zijn, en heb je meer last van verblinding, bijvoorbeeld door koplampen. Lees meer over ’s nachts autorijden, over staar en onze 6 manieren om je ogen te beschermen bij het ouder worden.

Draag je kleurlenzen? In het donker kan je pupil groter worden dan de heldere opening in de lens, waardoor je minder goed ziet. Lees onze gids voor het dragen van kleurlenzen.

Wat is lichtgevoeligheid?

LichtgevoeligheidBij lichtgevoeligheid, of fotofobie, voelt fel licht oncomfortabel of zelfs pijnlijk aan. Soms krijg je er hoofdpijn of misselijkheid bij. Het komt op alle leeftijden voor, maar vaker bij mensen met lichte ogen. Lichtgevoeligheid is geen aandoening op zich, maar een symptoom van iets anders.

Mogelijke oorzaken van lichtgevoeligheid

  • Migraine
  • Droge ogen
  • Lichte ogen of albinisme
  • Verwijde pupillen, bijvoorbeeld na oogdruppels bij een oogonderzoek
  • Een beschadigd hoornvlies
  • Ooginfecties of ontstekingen, zoals conjunctivitis of iritis
  • Staar
  • Acuut glaucoom
  • Sommige medicijnen en drugs
  • Lenzen te lang of verkeerd dragen
  • Fotokeratitis, door te veel UV-straling. Lees meer over de effecten van zonlicht op je ogen
  • Hersenvliesontsteking (meningitis)

Wat kun je doen?

Omdat lichtgevoeligheid meestal een symptoom is, is het belangrijk de oorzaak te vinden. Wordt die behandeld, dan verdwijnt de lichtgevoeligheid vaak ook.

  • Draag buiten een zonnebril met UV-bescherming en een pet of hoed. Lees hoe je de juiste zonnebril kiest.
  • Ben je lichtgevoeliger sinds je nieuwe medicijnen gebruikt? Bespreek dat met je huisarts.
  • Draag je lenzen? Doe ze uit als je ogen gevoelig en rood zijn. Lees onze tips voor veilig contactlenzen dragen.

Wanneer naar een arts?

Neem contact op met je huisarts als de lichtgevoeligheid aanhoudt, erger wordt of ook bij weinig licht optreedt. Neem direct contact op met je huisarts of de huisartsenpost als je lichtgevoelig bent en ook oogpijn, een rood oog of wazig zicht hebt. Lees meer over oogpijn. Bel 112 bij lichtgevoeligheid met hevige hoofdpijn, een stijve nek en koorts.